‘Waarom luisteren jullie naar mij? Ken ik jullie, kennen jullie mij?’ Het zijn de openingswoorden van Boris Yelnikoff  (gespeeld door Larry David) in Woody Allens tweeënveertigste film Whatever Works. Hij richt zich met die woorden rechtstreeks tot het publiek, de kijkers, de mensen in de bioscoop die popcorn eten. Een terechte vraag. Waarom luisteren we naar hem? Yelnikoff is een Allen personage pur sang: cynisch, welbespraakt en hyperneurotisch. Deze vijftigjarige Nobelprijskandidaat heeft zich na een carrière als fysicus  teruggetrokken uit de wereld van de academia. Hij is een zelfverklaard genie, omringd door idioten en mentale dwergen. Er is niemand die zijn intellect kan evenaren. Hij loopt mank dankzij een gefaalde zelfmoordpoging, want het zonnetje in huis is hij niet. Hij haat het leven, de verschrikkelijke domheid van het menselijke ras die maar al te vaak leidt tot ontstellende wreedheid. Nee, Yelnikoff is allesbehalve een man van illusies. Het enige wat er toe doet is een beetje tevreden raken in deze ‘cruel dog-eat-dog pointless black chaos’ die het leven is. Met welk middel dan ook: ‘whatever works’ dus.

Beauty and the beast

Met het wereldbeeld van de vijftiger zullen heel wat mensen sympathiseren: hij orakelt de ene memorabele quote na de andere. Maargoed, op citaten alleen kan een film niet drijven, dus daar is het conflict. Zijn trap op strompelend ontmoet Yelnikoff de mooie Melody St. Ann Celestine (Evan Rachel Wood), een meisje van 21 dat zojuist is weggelopen van haar republikeinse, godvrezende en wapenliefhebbende ouders in het diepe Zuiden van de VS. Met tegenzin neemt Boris haar op; biedt hij haar onderdak en deelt hij zijn wijsheid. Wijsheid die ze overneemt maar die haar immer goede humeur niet aantast. Ze trouwt met Yelnikoff, wakkert zijn weggezakte lustgevoelens aan en zit ’s nachts bij hem wanneer hij in paniek uit bed rent, doordrongen van zijn sterfelijkheidbesef, citerend uit Josef Conrads Heart of Darkness: ‘The horror. The horror!’.

Dialoogfilm

Melody’s vlucht is niet onopgemerkt gebleven. Eerst verschijnt haar moeder bij Yelnikoff op de stoep. Moederlief, immer prevelend tot Jezus, is allesbehalve blij dat haar onbevlekte dochter bij de oude, manke cynicus is ingetrokken, en ze doet er alles aan om de twee uit elkaar te drijven. Wat later klopt ook haar ex-man aan in Brooklyn. Yelnikoff kan alleen maar verzuchten: ‘Why do all the religious psychotics end up praying in my doorstep?’ Nee, zoals hij zelf zegt: charmant zijn is nooit mijn prioriteit geweest.

Zoals in bijna alle films van Allen staan de intermenselijke relaties, en vooral de disfunctie daarin, centraal. Het levert heel wat hilariteit op, maar het loodzware wereldbeeld van Yelnikoff laat zich niet gelden. Het risico van een dialoogfilm als deze, waarin gevatte one-liners het daadwerkelijke verhaal overschaduwen.  De film doet nog het meest denken aan Allens Deconstructing Harry. De bedoeling was dat Whatever Works zou verschijnen in ’77, maar de film bleef na een aantal acteursstakingen op de plank liggen, tot nu. Natuurlijk schittert Larry David, hoe kan het ook anders, die al eerder faam verwierf met de serie Curb Your Enthousiasm. Maar uiteindelijk stelt Whatever Works teleur. Het is lachen met aartskankeraar Yelnikoff, daarom luisteren we naar hem, maar de film is ook zo weer vergeten.