Beste Theo,
Vriend, eminent christen en toegewijde exegeet, ik zal maar meteen met de deur in huis vallen: ik word een beetje moe van het atheïsme, de levensovertuiging waartoe ik veroordeeld lijk. Elke ochtend sta ik op voor een wereld geboren uit toeval en chaos, waarin dingen gebeuren die niet rechtvaardig zijn maar toch gebeuren omdat het nou eenmaal kan. Ik zoek al tijden naar een mooi verhaal, een constructie die ik op kan leggen aan de wereld waardoor zij zinvol en rechtvaardig lijkt, maar mijn verstand laat het niet toe. Misschien uit verveling, misschien uit masochisme, heb ik de Bijbel maar weer eens opgepakt. De keurige Statenvertaling natuurlijk, niet dat nieuwere, populaire gedrocht.
Ik wil geloven, beste geleerde, maar het lukt me niet. Al na enkele zinnen Bijbeltekst word ik opstandig en krijg ik de behoefte het boek der boeken in een hoek te smijten. Nu, ik wil mijn bezwaren graag aan u voorleggen, maar omdat het er zoveel zijn lijkt het mij het beste ze per thema te behandelen. In deze brief zal ik me beperken tot de inhoud en, om ook onze Joodse vrienden een plezier te doen, richt ik me op het Oude Testament.
Alles moet kapot
Of de verhalen in het Oude Testament nu geïnspireerd zijn door de Heilige Geest of niet, dat is onderwerp voor een latere discussie, maar mijn hemel, wat zijn ze wreed. De God die u aanbidt en als uw redding ziet houdt van moorden, is het niet? Of het nu ouderen, kinderen, mannen of vrouwen, maagden of ongeboren vruchten zijn, er is nogal veel dat kapot moet. God schiep de aarde en de mens, maar in Genesis 6:7 heeft deze schepper alweer spijt. Hij besluit mens en dier te verdelgen. Geeft hij daarmee niet toe dat hij gefaald heeft met zijn schepping? Het doet me denken aan een kind dat ontevreden is over zijn tekening en deze uit woede weer verscheurd. God is dan wel weer blij met Noach, maar alle andere levende wezens moeten dood. Deze barmhartige almacht besluit ze te laten lijden: verdrinken mogen ze, zijn ongehoorzame kinderen. Een tijdje later verwoest deze God Sodom en Gomorra in ‘een regen van zwavel en vuur’. Nu lijkt me die dood ook niet al te prettig. En waarom? Als God de mens naar zijn evenbeeld heeft geschapen, kan hij die mens toch niet verwijten dat hij slecht is? Het is immers God die ze zo heeft gemaakt, met al hun zogenaamd slechte eigenschappen en aandriften. Mensen die niet luisteren naar priesters moeten dood (Deuteronomium 17:12), ongelovigen moeten dood (Kronieken 15:12). In Leviticus wordt opgeroepen homoseksuelen te doden. In Numeri 21:6 zendt God vurige, bijtende slangen die veel inwoners van Israël doden. In hetzelfde boek gebiedt God alle mannelijke Midianieten te doden. In Jeremia, misschien wel een van de wreedste boeken, dwingt God de mens zijn kinderen op te eten.
Knielen
Er zijn voorbeelden te over. God moordt, slaat kapot, verbrandt, vernietigt, verplettert en verdelgt of roept mensen op dit te doen. Vaak uit wraak omdat ze niet naar hem luisteren, of simpelweg omdat het ‘moet.’ Waarom wil God zoveel aandacht en toewijding? Zou zo’n opperwezen zich daadwerkelijk druk maken om de lullige, futiele uitspattingen van de mens? Beste Theo, is dit de liefdevolle God die u en uw broeders en zusters in het geloof aanbidden? Het lijkt me een flinke morele kluif zijn woordelijke overlevering als heilig te bestempelen, en alle hoop te vestigen op deze genadeloos straffende almacht. Als u knielt voor uw HEERE, wat denkt u dan? Is de moraal die uw God gebiedt, ook de uwe?
Brieven aan een theoloog is een doorlopende correspondentie tussen atheïst 2.0 Joep Smaling en Protestants theoloog 2.0 Theo Zijderveld.
RSS feed
RSS atom feed
@Joep
Het is belangrijk je te realiseren dat wat met “God” wordt aangeduid niet als een persoon moet worden beschouwd. Het is een “iets”. Ook kampen wij met het nadeel dat de meesten van ons de oorspronkelijke Hebreeuwse teksten niet kunnen lezen. Dus reageer je op een soort vertaling zoals bijvoorbeeld Hans en Grietje uit het Chinees.
Wat dat “iets” betreft, in de oorspronkelijke tekst van Genesis (In het Hebreeuws “Bereshit”,( ja ik weet het, anders uitgesproken een lekker dirty word) wordt “het” aangeduid met de omschrijving “Al Roeach”, dit betekent vrij vertaald “De Kracht” of ‘De Wind”.
Dit is maar een simpel voorbeeld, ga er maar aan staan.
Wij zijn naar zijn evenbeeld geschapen. Dat roept toch het idee op van een persoon. Nu spreek je over een wind of kracht. In dat geval roept die ‘kracht’ op tot moord en doodslag, dus de argumenten blijven geldig.
Op vertaling en ontstaan van de Bijbel kom ik nog terug.
@wilibald als dat zo zou zijn zou joep dit niet hoeven schrijven. Het punt is natuurlijk dat christenen de bijbel met alle geweld letterlijk willen nemen en God niet als ding of iets zien maar als levend menselijk wezen. Zouden alle christen doen wat jij doet dan was er natuurlijk niets aan de hand en waren dit soort correspondenties overbodig.
De enige theoloog die het tot nu toe heeft aangedurfd God als een abstracts iets te zien en daarover te publiceren is dominee Klaas Hendrikse maar die wordt nu zo’n beetje kapotgemaakt door de gereformeerde wereld. De Bijbel niet letterlijk nemen is hetzelfde als niet-geloven voor christenen (ook al heb je gelijk en kan een blind kind nog zien dat de bijbel niet letterlijk moet worden genomen en dat de vertalingen voor geen kont kloppen) en natuurlijk dat wie god echt leert kennen (via Jezus) ook echt begrijpt wat genade en rechtvaardigheid is.
Joep is duidelijk een beginner in de religiekritiek, de manier waarop zijn kritiek weerlegd zal worden kan ik nu al voorspellen: het oude testament is voorbij daarom kwam jezus ook een einde te maken aan leed en een boze god, de mens heeft zelf gezondigd omdat ze de vrije wil had te kiezen tussen goed en kwaad, god is niet gemeen maar rechtvaardig, je moet het in de contekst zien, het gaat om het nieuwe testament (het zijn christenen geen joden), jezus is de weg naar verlossing, de mens wordt zondig geboren…
Christenen zijn wat dat betreft zo treurig simpel en hun apologie is zo weerzinwekkend cliché zonder dat ze ook maar enig bewijs of steekhoudend argument kunnen produceren anders dan ‘ja maar het heet ook geloven en je moet het echt voelen’ dat alleen daarom al het christendom een abjecte religie is. Maar uiteraard mag het oude testament wel letterlijk worden genomen als het gaat om het uitsluiten van homo’s, vrouwen, andersgelovigen en ongelovigen.
Wel overal het Nieuwe Testament bijslepen als rechtvaardiging voor de gemene god maar wel doodleuk Leviticus citeren om homo’s te mogen discrimineren. Zo zijn christenen dan ook wel weer.
Arme Joden…. In het Nieuwe Testament zitten tenminste nog lichtpuntjes, na alle ellende van het O.T. Dus zij zijn nog slechter af dan Joep die niets gelooft.
“Wij zijn naar zijn evenbeeld geschapen.” is “een” vertaling van de oertekst.
De oorspronkelijke tekst heeft het daar niet over. Daar ga je al, Moet je je voorstellen, vertaald van het Hebreeuws in het (oude) Grieks, daarna in het Latijn, daarna (door Luther) in het (Oud) Duits en uiteindelijk in het “Dietsch”, tegenwoordig Nederlands.
En verder, Ho Ho, IK spreek niet van een wind of kracht. De oorspronkelijke tekst omschrijft het zo.
@Bert
Mijn 2e reactie was gescrheven voordat ik “gereset” had.
Ik denk dat je gelijk hebt, kom er misschien nog op terug.
@Willibald. Die vertalingsfoutjes maken toch geen zak uit? De onzin blijft overeind. Of je nu oude Noorse sagen leest of Griekse mythen, ze hebben allemaal wilde fantasieen gehad over goed en kwaad en het ontstaan van de wereld. Mensenhersentjes die Het Raadsel wel eventjes oplossen hahaha.
@bert, ik gooi niet meteen alle kaarten op tafel. Uiteraard zie ik de ‘tegenargumenten’ al weer aankomen. Die zijn welkom en daar kunnen Theo en ik verder over in discussie.
@Thomas. Exact, maar dat is weer een argument van andere orde. De waarheidsclaim van elke mythologie/ religie (is er een verschil?) is absurd.
@Joep
Even los van alle taalproblematiek. Probeer je te realiseren dat er kennelijk ooit een aanleiding was om deze teksten (Oude Testament) vast te leggen. Zonder de gebeurtenissen rond de figuur van Jezus (waarheidsgehalte laat ik even in het midden) en het daardoor ontstane Christelijke geloof zouden deze ons waarschijnlijk nooit bereikt hebben.
Je kunt je dus afvragen in hoeverre de verschrikkingen uit het OT die je in jouw stuk noemt niet vergelijkbaar zijn met de heftige knokpartijen in de King Arthur legende, die voorzover wij weten ook niet honderd procent realistisch zijn.
Verder zul je het met Theo moeten uitzoeken. (Deo Volente)
Niks op tegen als mensen troost putten uit de mythische figuur Jezus, zoals mensen ook een monumentje in die fatale berm oprichten of met een foto van Nelson Mandela rondlopen. Moet iedereen voor zichzelf weten. Maar ga godbeterthet die sprookjesverhalen niet letterlijk nemen en daarmee anderen de maat nemen. Die verlichte betutteling, die maakt het zo onuitstaanbaar.
@ Willibald
1) Lees eens iets over cognitieve dissonantie: Deze ervaren onvrede leidt ertoe dat men één of meer meningen of attituden onbewust herziet om ze meer met elkaar in overeenstemming te brengen, consonant te maken. Het is zeer waarschijnlijk dat er onder de duizenden zelfbenoemde profeten een jezus rondliep, die eveneens als die andere duizende oproeikraaiers genadeloos aan het kruis genageld is. Dus het argument ‘er is kennelijk een aanleiding’ is wat dun in mijn ogen.
Je tweede vergelijking met King Arthur begrijp ik niet. Ik denk ook dat Joep bedoelt dat het morele kompas die de kerk pretendeert te bezitten enigzins uit koers is als je de schrijfselen in het OT bekijkt. Ik denk echter dat Joep zich ook wel realiseert dat mensen toen niet hun eigen kinderen op hebben gegeten. Of het 100% realistisch is maakt niet uit, het gaat om het brute karakter van god en de teksten en die boodschap die wij er aan zouden moeten ontlenen (en die tot vandaag de dag er nog aan ontleend worden).
Uiteraard zal de religieuze verdediger wijzen op de tijdsgeest van vroeger waarin dit soort geweld ‘normaal’ was. Een non-argument als je jezelf beseft dat god eeuwig en alwetend zou moeten zijn. Daarnaast kun je niet alle slechte dingen uit de bijbel afwijzen en de goede dingen dan maar overlaten.
Ik heb nu al zin zondag!
Ik heb nu al zin zondag!
Ik niet. Dankzij het debiele letterlijke geloof in het fascistische boek het Oude Testament kan ik namelijk op zondag geen boodschappen doen. Heel raar.
@Bakker
De cognitieve dissonantietheorie wordt in verschillende disciplines van de wetenschap toegepast, waaronder in de historiografie of aanverwante onderzoeksdomeinen zoals de “historische kritiek”. Bijvoorbeeld inzake de publieke opinie en massamedia, namelijk hoe communicatiemedia (o.a. in de politiek) sinds eeuwen hebben geprobeerd een groep, of de massa, te winnen voor een bepaald standpunt. Het doel is de boodschap tot een intrinsiek deel van de cognitieve structuur van de ontvanger te maken. Dit kan, volgens de cognitieve dissonantietheorie, door beide zijden van een geschilpunt te presenteren aan niet-overtuigden; in bepaalde situaties komt het eerst verdedigde het sterkst over, in andere het laatste. De boodschapper kan ook speculeren op emoties en angst.
De kern van deze theorie zegt dat wanneer een voorspelling niet uitkomt, het geloof in de voorspelling toeneemt, afhankelijk van het commitment van de gelovigen. Deze toename gebeurt via een herinterpretatie van de boodschap (bijvoorbeeld het opschorten van de voorspelling). Het uitblijven van de voorspelling geeft immers cognitieve dissonantie, en dissonantie moet worden gereduceerd ter immunisering van het geloof.
De vroege Christenen waren een kleine millenaristische groepering die het einde van de wereld verwachtte (‘Het Rijk Gods is nabij’). Die eindtijd kwam echter niet uit, en werd daarop wegverklaard met ‘de noodzaak van een wereldwijde prediking en proselytisme’. Bij Paulus (ca 50-56) is er al een bezorgdheid voor het uitblijven van het Rijk Gods merkbaar; bij Marcus 13:10 (ca. 70) moet “het Evangelie eerst gepredikt worden onder al de volkeren”.
Men verwachtte in het jodendom van die tijd altijd een succesvolle Messias, maar er gebeurde niets, dus is men de kruisdood als het doel gaan voorstellen. Men verwachtte wel nog het directe einde van de wereld bij de naderende Wederkomst; wanneer ook die Wederkomst uitbleef, is men opnieuw de boodschap gaan veranderen tot “eerst moet de hele wereld geëvangeliseerd worden” en dan zal de wereld ten einde lopen.
De volgelingen van Jezus konden zijn dood — het feit dat ‘God’ of ‘de messias’ sterft op het kruis — waarschijnlijk psychologisch en emotioneel niet verteren, waardoor er een middel-doel-omkering plaatsvond in de perceptie van die volgelingen: ‘Voor de kruisdood is hij precies gekomen, om de zonden van ons op zich te nemen door voor ons te sterven’. In het spoor daarvan voltrekt zich een meer uitgebreid proces van legende- en mythevorming waarvan men een neerslag ziet in de evangeliën en latere geschriften.
Wat de King Arthur Legende betreft, het is ook een voorbeeld van mythevorming rondom al of niet bestaand hebbende figuren (Arthur, Merlijn, Lancelot) of voorwerpen (De Graal). Door de eeuwen heen hebben heel veel mensen daar hun eigen interpretatie aan gegeven en zijn er allerlei varianten ontstaan.
Tot op de dag van vandaag worden er boeken en films over gemaakt. De geweldsfactor in die oorspronkelijke verhalen is een standaard gegeven.
@ Joep Smaling
“een wereld geboren uit toeval en chaos”
Wauw, dat werkt voor mij hoor! Waarom nog zoeken naar zingeving, een mooi verhaal, rechtvaardigheid? Chaos en toeval is toch mooi, of vergis ik me nou? En als dat niet genoeg is, waarom dan in een BOEK de zingeving zoeken? Ga anders eens bidden in een kerk, misschien doet dat wat voor je. Of vasten. Of onderneem een pelgrimstocht. Probeer te voelen wat die religieuzen voelen, anders snap je ze nooit.
Ik beweer niet dat mijn verstand toereikend is om de werkelijkheid in een zinvolle constructie te bevatten, maar dat juist die ontoereikendheid mij geruststelt. De wereld is voor mij chaos. En als ik denk aan de rest van heelal, kom ik er helemaal niet uit. Dat vervult mij met een soort ontzag, eerbied. Geen idee waarvoor, maar het is voor mij voldoende om de wereld niet nog ingewikkelder te maken met scheppers en vernietigers.
@ Maarten
Agree, maar zondag kijk ik wel uit naar het homo-protest in hostie-gate.
@ Willibald
Ok tnx, ik begreep je eerste reply denk ik verkeerd maar nu zitten we wel op dezelfde pagina volgens mij.
@ clairvius
Je begrijpt dat Joep dat ironisch bedoelde toch?
@ Bakker
Nee, ik voel uit dit stuk een naar zingeving snakkende, dolende, ziel. Onmiskenbaar.
@ Willibald. Sterk betoog!
@Clairvius: uiteraard is hij dolende, hij wil ook bewust de discussie aangaan met een zeloot. Dan kun je moeilijk zeggen dat je niet zoekende bent want dan is het hele discussiepunt weg.
@BertBrussen: inderdaad zien christenen God als een levend ‘persoon’, dat wil zeggen ‘iemand’ met wie je een relatie kunt hebben (en dan niet in de zin van een seksuele relatie oid). Daar begint het meteen al lastig te worden, want zolang God een iets is, veronderstelt dat dat God ook voorspelbaar is, en bepaalde wetmatigheden volgt. Het joods-christelijke gedachtegoed is anders. Dat gelooft in een God die zelfstandig handelt en dat kan bedreigend overkomen: want hoe kun je zo’n God vertrouwen? (Klaas Hendrikse is trouwens bij lange na niet de eerste theoloog die van dat godsbeeld afstapt, en je zit er ver naast als je denkt dat alle christenen je meteen als niet-gelovige zien als je de Bijbel ‘niet’ letterlijk neemt.)
Je voorspelling over hoe christenen de kritiek van Joep zullen weerleggen gaat alleen veel te kort door de bocht. Sterker nog, wat jij verwacht dat christenen zullen zeggen (namelijk dat Jezus een einde kwam maken aan een boze god) neigt eerder naar een dualistisch godsbeeld dat vooral in de gnostiek (da vinci code!) voorkomt en door christenen juist is bestreden.
Maar goed, er zijn vast christenen die wel zo antwoorden. En de reden is simpel: christenen worstelen net zo goed met het geweld in de Bijbel. Dat voelt niet goed. Die worsteling willen we het liefste oplossen, en dan zijn er tal van routes die open liggen (het barst van de boeken met tig verschillende verklaringen). Om er eens een paar te noemen:
(1) stellen dat het Oude Testament is vervangen door het Nieuwe;
(2) Gods handelen in het Oude Testament zien als een ‘tijdelijk handelen’;
(3) stellen dat Gods karakter ook een ontwikkeling doormaakt;
(4) de geweldsteksten zien als door mensen geschreven teksten, waarbij de schrijvers kennelijk geloofden dat het geweld door God werd bevolen;
(5) betogen dat het Oude Testament, als geschrift uit zijn tijd, al veel minder gewelddadig is dan andere (religieuze) teksten/tradities uit de Oudheid;
(5) het geloof vaarwel zeggen en atheïst worden.
Allemaal onbevredigende reacties? Ik vind van wel, en vele anderen op het christelijke erf gelukkig ook. Ik kan het Oude Testament niet ‘goedpraten’. Ik kan niet zoals Jobs vrienden menen te kunnen (ook Oude Testament) een verklaring geven voor Gods handelen. Ik kan die moeilijke passages niet wegredeneren. En ik kan er geen gemakkelijk of nuchter gevoel bij hebben; mij blijven die teksten keihard raken. Ik kan alleen constateren dat God niet ongevoelig is. Integendeel. De Bijbel schetst dat de liefde van God ons verstand te boven gaat (en daar krijgt niemand een ongemakkelijk gevoel bij), maar ook dat hij kan reageren op een wijze die wij als levensbedreigend ervaren.
Joep vraagt: ‘Waarom wil God zoveel aandacht en toewijding? Zou zo’n opperwezen zich daadwerkelijk druk maken om de lullige, futiele uitspattingen van de mens?’ De Bijbelverhalen beantwoorden die vraag met een glashard ‘ja’. God maakt zich daadwerkelijk druk om ons, wat ons bezighoudt, hoe onze relatie met andere mensen en met hem is. Dat maakt het christelijk geloof inderdaad ongemakkelijk, want dan is er ineens niet alleen sprake van een hogere macht, maar ook nog eens van een hogere macht die op jou betrokken is, en die zelfstandig handelt. Iemand die toornig kan zijn, en die toch verlangt dat je wilt geloven dat hij in wezen liefde is en juist wél genadig wil zijn. Lastig. Ja. Helemaal als je er nog allerlei andere vragen bij haalt: waarom laat God dan zoveel lijden toe? Waarom zijn we niet gewoon zo geschapen dat we altijd alles helemaal volgens Gods wil doen?
En als je het Nieuwe Testament aandacht leest, dan blijkt Jezus ook lang niet altijd alleen maar zoete woorden te spreken (overigens net zo goed als dat in het Oude Testament ook heel veel over Gods liefde spreekt). Zo’n radicale breuk is er dan toch weer niet tussen de twee bijbeldelen. Hoe kun je dan toch vertrouwen hebben in zo’n God? Dat moet dan toch wel de belofte zijn waarvan de Bijbel doorspekt is, dat die God aan het werk is om ‘alle dingen recht te maken’, en dat we uiteindelijk door God gewild en geliefd zijn, en dat we in zijn liefde veilig en op onze plek zijn. Klinkt dat naar naieve hoop? Ik vind zelf van niet, maar vind ervan wat je zelf wilt.
Joep, je schrijft dat je een overkoepelend verhaal, een constructie zoekt die je “op kan leggen aan de wereld waardoor zij zinvol en rechtvaardig lijkt”. Misschien is het grootste verschil tussen jou en mij (als christen) niet dat jij ‘m niet hebt en ik zo’n constructie wel volledig denk te kennen, maar dat atheïsme je doet geloven dat die constructie niet bestaat, terwijl ik door de verhalen die samen de bijbel vormen, geloof dat die constructie wel bestaat. Al krijg ik ‘m misschien nooit helemaal in de vingers, en blijven er lastige vragen bestaan. Het zal door sommigen wel weer een dooddoener worden gevonden, maar het christelijk geloof schept wel degelijk ruimte voor mysterie en onbeantwoorde vragen. Veel meer dan het atheïsme.
[...] ook de eerste brief. 2 [...]