Vroeger waren er nog echte creationisten: als een furie bestreed Bert Dorenbos bij de EO de draak van de evolutie. Maar van dat ‘oude’ creationisme hoor je eigenlijk nooit meer iets; het is vervangen door het ogenschijnlijk veel mildere Intelligent Design. Maar het misverstand dat Intelligent Design een minder perfide ‘creationisme light’ is, kan ernstige gevolgen hebben.
Een beetje geschiedenis. De ‘traditionele’ creationismebeweging is opgekomen als gevolg van het boek The Genesis Flood van Henry Morris en Morris Whitcomb uit 1961. Het boek betoogt dat de inhoud van de eerste versie van het scheppingsverhaal in het boek Genesis letterlijk moet worden opgevat. Eigenlijk voegde het weinig toe aan de tradionele orthodox-christelijke interpretatie, maar vooral Morris ging veel agressiever te werk dan zijn voorgangers. Hij presenteerde ‘evolutie’ als een parallel religieus systeem, waarvoor (dus) dezelfde wetten golden als voor zijn eigen geloof. Daarmee waren de wortels gelegd van wat we als ‘Young Earth Creationism’ (YEC) kennen.
Zo goed als dood
In de decennia die daarop volgden, ontwikkelde zich in de VS onder orthodoxe protestanten een levendige handel in creationistisch gedachtegoed. Het doel daarbij werd steeds meer om YEC in scholen geaccepteerd te krijgen. In de VS heerst in het onderwijs een strikte scheiding tussen staat en kerk en voor de creationisten was het dus nodig om hun zienswijze als ‘wetenschap’ erkend te zien. Maar hoe goed Morris en zijn navolgers ook mochten zijn in het aanmoedigen van de parochie, als wetenschappelijke pretendenten sloegen ze een modderfiguur. Dat werd ook erkend in Amerikaanse gerechtshoven en na een uitspraak in 1987 was de strijd juridisch gestreden en was YEC – althans in dat opzicht – zo goed als dood. Er bestaat nog een behoorlijke creationistische infrastructuur (iedereen die kan moet het Creation Science Museum in Kentucky eens bezoeken) maar de dynamiek is grotendeels uit de beweging verdwenen.
De YEC-aanhangers waren eigenlijk niet echt geïnteresseerd in het exporteren van hun gedachtegoed, omdat de context zo specifiek Amerikaans was. Het enige succes van betekenis werd geboekt in Australië, een land dat in religieus opzicht nog de meeste overeenkomsten met de VS kent. Maar in Europa kreeg het, met uitzondering van een paar fundamentalistische uithoeken, eigenlijk geen poot aan de grond. De associatie met rabiate protestanten zorgde er bovendien voor, dat zelfs de meest extreme splinters in de katholieke kerk verre bleven van alles dat naar YEC stonk.
Over naar het heden
Hoewel de wortels van Intelligent Design (ID) in YEC liggen, hebben de aanhangers geleerd van hun fouten. ID is als beweging intelligenter en opener dan het traditionele creationisme dat ooit was. Maar dat doet weinig af aan het feit dat het evenzeer de oorsprong van het leven en van de ontwikkeling van het leven zoekt in het bovennatuurlijke. ID’ers zijn bovendien doorgaans minder openlijk in het uitdragen van hun religie: veel ID’ers ontkennen zelfs dat hun overtuiging een religieuze basis heeft maar wijzen op het ‘argument from design’: de overtuiging dat de complexiteiten van het leven niet het gevolg kunnen zijn van ‘toeval’. Daarmee wordt natuurlijk een karikatuur geschapen van de evolutietheorie, waarin ‘toeval’ slechts een zeer kleine rol speelt.
Maar die scheiding, hoe oppervlakkig ook, tussen wetenschap en religie heeft ID ook wat van zijn specifiek-protestantse imago ontdaan en daarmee acceptabel gemaakt voor groepen katholieke, hindoeïstische, islamitische en joodse creationisten. Zo kan het gebeuren dat een aartskatholieke minister van onderwijs zichzelf ineens tot ID-aanhanger verklaart. Voor een niet-ingewijde kunnen ID-ideeën bovendien overtuigend klinken. Enerzijds dankzij het gebrek aan openlijk uitgedragen religie, maar ook omdat ID-auteurs veel intelligenter omgaan met wetenschappelijke materie en jargon dan hun YEC-voorgangers. Waar zelfs een oppervlakkige inspectie genoeg is om gaten te schieten in Duane Gish’ Evolution? The Fossils Say No!, is het voor een leek een stuk lastiger om vraagtekens te stellen bij het op biochemie gebaseerde werk van Michael Behe.
Offensief
Zoals te verwachten viel, heeft ID niet echt een deuk kunnen maken als wetenschappelijke stroming. Dat heeft onder ID-auteurs geleid tot de gebruikelijk klachten over onderdrukking van hun denkbeelden en het complot van de ‘gevestigde’ wetenschap. Maar zowel die klachten als ID als geheel zijn niet op de wetenschappelijke wereld gericht. Het is in essentie een publiciteitsoffensief met als doel om creationisme salonfähig te maken – en daarin heeft het behoorlijke successen geboekt. Dat maakt het voor de wetenschap, maar ook meer in het algemeen voor aanhangers van een seculiere maarschappijopvatting, oneindig veel gevaarlijker dan het wat potsierlijke Bert Dorenbos-creationisme van vroeger. ID heeft het in zich om ongemerkt, als een naar virus, het draagvlak voor objectieve wetenschapsbeoefening te ondermijnen. Dat in delen van de politiek (Partij voor de Dieren, iemand?) Intelligent Design kennelijk als bespreekbaar wordt gezien is daarom alleen al iets dat fel bestreden moet worden.
RSS feed
RSS atom feed
Even een wel heel kritisch en fylosofisch nootje: is zuivere wetenschap niet ook vorm van religie? Dat gebaseerd op de stelling dat mensen nooit iets zeker kunnen weten, en dat wetenschap toch vooral ook is gebaseerd op aannames en (bijna) algemeen geaccepteerde afspraken? Zoals 0 = 0, delen door 0 kan niet, en een hoeveelheid plutonium heeft een tijdspanne x nodig om nog maar half zo radioactief te worden? En is het leven volgens deze afspraken niet ingegeven door het geloof dat deze afspraken juist zijn?
Dat is ook een kaart die vanuit religieuze hoek vaak wordt gespeeld, en helemaal eraan onttrekken kun je je niet. Het voorbeeld dat je noemt is ongelukkig, omdat wiskunde nou juist een integraal systeem is (net zoals religie) en een ware wiskundige uitspraak dus altijd binnen dat systeem correct zal zijn, maar daarbuiten (tenzij in context vertaald) irrelevant.
Het belangrijke verschil is methodologisch: wetenschap moet vanuit haar aard aan alles twijfelen, tot en met haar fundament. Als morgen een man op een witte wolk wordt waargenomen die een driekoppige koe schept en die waarneming (of dat experiment) aan wetenschappelijke criteria voldoet, moeten wetenschappers erkennen dat ideeën over evolutie moeten worden herzien. Maar het wetenschappelijke ‘gebouw’ kan na zo’n constatering gewoon verder functioneren.
Religie zal NOOIT aan de fundamenten van het geloof gaan twijfelen omdat die fundamenten eigenlijk alles zijn: interpretatie, bewijsvergaring en al het andere zijn secundair. In zoverre is een begrip als ‘fundamentalistische religie’ ook een pleonasme.
Nou nee. Het grote pluspunt van wetenschap is dat als een theorie onjuist blijkt te zijn, dit erkend wordt. In tegenstelling tot religieuze pseude-wetenschap, waarbij alle puzzelstukjes worden weggegooid die niet in het vooraf bepaalde plaatje passen.
Er is dus zeker verschil tussen geloven en weten.
Een niet onbelangrijk verschil is natuurlijk ook dat als je kritisch bent over een wetenschappelijke theorie, dat juist aangemoedigd wordt (althans, zou moeten worden) en wanneer je kritiek op een religie hebt je een fatwa of een [vul variant voor religie naar keuze hier in] mag verwachten.
Waarom kunnen wij niet berusten in het feit dat we met ons (nog?) beperkte denkvermogen de onstaansgeschiedenis van het heelal/leven niet kunnen doorgronden? In de brede zin van het heelal begint het al fout met het woord ‘ontstaansgeschiedenis’. Waarom zou het heelal niet altijd al hebben bestaan? Domweg omdat we met onze hersentjes het begrip ‘altijd’ niet kunnen bevatten. Maar goed, binnen die constante bestaan volgens onze waarneming varianten. En het is goed mogelijk dat die variabelen door lot-uit-de-loterij-toeval en survival of the fittest het leven hebben gecreëerd.
Maar is wat wij zien en beredeneren wel het ‘eindbod’? Ik moet dan denken aan die mier die met zijn beperkte denkvermogen en waarneming nooit bedacht heeft dat hij geobserveerd werd door mensen, die van een totaal andere dimensie zijn. Laat staan dat hij die plotseling schaduw, waardoor hij stierf, als een schoenzool heeft kunnen zien aankomen. Waarom zouden er geen ‘intelligentere’ machten zijn, die voor ons onkenbaar blijven?
In mijn opinie heeft (eigenlijk per definitie) geen van de theorieën het volledige gelijk aan zijn kant. Het zijn stuk voor stuk pogingen om wat houvast te krijgen in dit pakweg 80-jarige leven. Zinloos tijdverdrijf maar als puzzeltje best leuk.
In de 1-na-laatste zin van het 1e blokje moet ‘varianten’ uiteraard ‘variabelen’ zijn.
Even voor de duidelijkheid, ID is in Amerika al afgeschoten door de rechtbank na Tammy Kitzmiller, et al. v. Dover Area School District, et al. (400 F. Supp. 2d 707, Docket no. 4cv2688. Sindsdien wordt er niet meer met de term Intelligent Design rondgesmeten, maar met ‘teach the controversy’, wat veel gevaarlijker is. Dit klinkt immer redelijk. Wanneer er echter geen controverse is, maar slechts een meningsverschil tussen dogmatische religieuzen met hersenverlamming en 95% van de wetenschappers, is dit gevaarlijker dan het voorstellen van een hypothese die (vrij eenvoudig) kan worden weerlegd.
De controverse van de platte aarde, van astrologie, van Uri Geller, van Char en van de ‘jonge aarde’ kunnen op die manier allemaal wettelijk plausibel aan de kwetsbare kinderhersentjes worden wijsgemaakt.
Kortom, ‘Intelligent Design’, net als het creation ‘museum’, waarnaar je verwijst als gevaarlijke ideologien, zijn niet de gevaarlijkste ideeen die uit die hoek komen.
Wat ik niet kan begrijpen is waarom is het zo belangrijk dat er een god bestaat???????
Laten we het daar eens over hebben.
De wetenschap heeft zich min of meer bewezen als eerlijke handel.
Nu de god theorie nog,maar ik denk dat daar een groot probleem zit.
Ze willen mij het niet vertellen,waarom, waarom niet.
Een aardwurm bad eens tot God:
“Heer, laat mij een brug zijn”.
Zijn wens werd verhoord.
De vogel pikte aan zijn kop en de pad slikte zijn achtereinde in.
Geen van de drie wist raad.
@Rogier: ik vergeleek eerder ID met het eerdere YEC; er is uiteraard nog veel meer larie op onze aardbol.
ID is overigens zeker nog niet dood: een gerechtelijke uitspraak over gebruik in scholen (wederom iets dat specifiek voor de VS geldt) zegt weinig over het publieke debat in Europa.
De nieuwe editie van Ronald Numbers’ The Creationists kan ik trouwens iedereen aanraden die geïnteresseerd is in de geschiedenis van YEC en ID.