De twee meest kansrijke kandidaten voor het PvdA-leiderschap, Diederik Samsom en Ronald Plasterk, hebben deze week in NRC Handelsblad afstand genomen van de afspraken uit het Stabiliteits- en Groeipact. Beide heren willen zich niet langer houden aan de afspraak dat ons begrotingstekort maximaal 3 procent van onze economie is. Ik vind het onverantwoordelijk dat de PvdA afstand neemt van deze Brusselse overeenkomst en zich aansluit bij de opvattingen van SP en PVV dat nog best een paar jaar kan worden gewacht met ingrijpen. Niet omdat “afspraak is afspraak” of vanuit cijferfetisjisme, maar omdat de Nederlandse overheidsfinanciën dusdanig uit het lood zijn geslagen dat we snel moeten ingrijpen. Het risico is namelijk dat we anders een te grote rekening doorschuiven naar de toekomst. Een rekening die betaald moet worden door generaties die al een forse last op hun bordje hebben liggen.
Twee redenen om wel snel keuzes te maken
Er zijn twee belangrijke redenen waarom we niet langer kunnen wachten met het nemen van maatregelen om de overheidsfinanciën onder controle te brengen:
1) De overheidsschuld loopt te snel op en het tekort op de begroting blijft hoog;
2) De vergrijzing staat voor de deur.
Ik licht deze redenen hieronder kort toe.
Ad. 1. De overheidsschuld loopt snel op en tekort blijft hoog
Sinds 2009 zit Nederland in de zogenoemde ‘buitensporigtekortprocedure’. Dit betekent dat Nederland sinds 2009 een tekort op de begroting heeft dat groter is dan 3 procent van het BBP. In 2009 bedroeg het tekort 33 miljard euro (-5,6 procent BBP), in 2010 was dit 30 miljard euro (-5,1 procent), in 2011 28 miljard euro (-4,8 procent) en voor 2012 wordt een tekort verwacht van 25 miljard euro (-4,1 procent). Ofwel in 2012 bijna 70 miljoen euro per dag.
In totaal is de overheidsschuld in vier jaar tijd met 116 miljard euro opgelopen door tekorten op de begroting. Tel daarbij op de steun aan de financiële instellingen (met name ABN-AMRO) en dan komen we op een stijging van de overheidsschuld met 150 miljard euro in vier jaar tijd: van 250 miljard euro in 2008 naar bijna 400 miljard euro op dit moment. Alleen al aan extra rentebetalingen zijn we hiervoor 4 miljard euro per jaar kwijt! In figuur 1 heb ik de ontwikkeling van het Nederlandse tekort op de begroting (links) en de ontwikkeling van de overheidsschuld (rechts) weergegeven.
Figuur 1: de ontwikkeling van het Nederlandse tekort en de overheidsschuld 2000-2012
Bron: CPB, MEV en decemberramingBron: CPB, MEV en decemberraming
We wachten nu allemaal op de cijfers van het Centraal Planbureau (CPB) voor 2013 die op 2 maart worden gepubliceerd. Maar vrijwel zeker is dat het tekort op de begroting, zonder aanvullende maatregelen, nog steeds boven de 3 procent BBP blijft. Dit zou betekenen dat Nederland vijf jaar achter elkaar een tekort op de begroting heeft dat fors groter is dan de toegestane 18 miljard euro (3 procent BBP).
Bijzondere omstandigheden?
In 2009 is in Europa afgesproken dat er, met de kredietcrisis, sprake was van ‘bijzondere omstandigheden’. In plaats van de gebruikelijke periode van één jaar, kregen de lidstaten vier jaar de tijd om de overheidsfinanciën weer onder controle te brengen. Dit betekent dat Nederland tot 2013 de tijd heeft gekregen om het tekort weer onder de 3 procent BBP te brengen.
Ik vond de keuze voor een langere periode dan één jaar in 2009 verstandig. Als heel Europa in 2010 hard aan de rem had getrokken, dan was de economie volledig tot stilstand gekomen. Bovendien had de situatie zich kunnen voordoen dat de Europese economie, na een rampzalig jaar 2009 met forse economische krimp, in 2010 en 2011 weer de weg omhoog had gevonden.
Lage economische groei
Maar ondertussen zijn we vier jaar verder en heeft Nederland nog steeds een veel te groot tekort op de begroting en is de economie structureel achtergebleven. De economische krimp van 2009 is in de jaren 2010-2012 niet ingehaald. Sterker nog, in 2010 en 2011 was sprake van een karige groei en in 2012 krimpt de economie naar verwachting zelfs weer. We kunnen dan ook niet meer spreken van een tijdelijke tegenvaller.
Ook voor de komende jaren gaan veel economen uit van een lagere economische groei. Dit betekent dat we onze inkomsten en uitgaven structureel moeten aanpassen aan deze veranderde situatie. Wachten op ‘betere tijden’ om de begroting op orde te krijgen is dan niet verstandig aangezien de overheidsschuld in de tussenliggende jaren blijft oplopen. Andere ‘sterke landen’ (triple-A) als Duitsland, Luxemburg en Finland hebben ondertussen wel ingegrepen en laten een veel kleiner tekort op de begroting zien.
Ad.2. De vergrijzing staat voor de deur
Naast het feit dat de inkomsten en uitgaven van de overheid structureel moeten worden aangepast, staat er nog een grote nieuwe uitdaging voor de deur: de vergrijzing. Als gevolg van de demografische veranderingen, lopen de uitgaven aan de AOW en de gezondheidszorg de komende jaren fors op. Alleen al in deze kabinetsperiode (2011-2015) stijgen de zorguitgaven van 60 miljard euro per jaar in 2011 naar 75 miljard euro per jaar in 2015. En in de jaren daarna neemt dit verder toe. Daarnaast nemen ook de overheidsinkomsten af als gevolg van het uitputten van de aardgasvoorraad.
Figuur 2: vergrijzinggerelateerde uitgaven in EU-landen (2007-2060)
Het CPB heeft in 2010, voor de verkiezingen, een studie gepubliceerd naar de gevolgen van de vergrijzing voor de Nederlandse overheidsfinanciën. Figuur 3 geeft de resultaten. Uit figuur 3 hier beneden wordt duidelijk dat de periode tot aan 2020 nog de ‘goede jaren’ zijn voor de overheidsfinanciën. Het tekort blijft, bij ongewijzigd beleid, hangen rond de 2-3 procent BBP. Na deze periode gaan de tekorten juist sneller oplopen. Nederland heeft, met andere woorden, een grote impliciete staatsschuld omdat de huidige collectieve voorzieningen de komende decennia niet houdbaar zijn. De overheidsuitgaven moeten omlaag of de inkomsten juist omhoog.
Rente-op-rente-effect
Figuur 3 geeft helder de urgentie aan. Het vertrekpunt van de overheidsfinanciën wordt in de komende jaren slechter en slechter. Ook daarom is het verstandig om zo snel mogelijk te beginnen met het op orde brengen van onze staatskas. Als we uitstellen, wordt de pijn alleen maar groter omdat er een ‘rente-op-rente-effect’ ontstaat: de schuld neemt toe, de rentebetalingen op deze schuld ook, het tekort neemt toe en vervolgens stijgt de schuld nog sneller. Dit is een onhoudbare situatie.
De figuur geeft de situatie weer van voor de start van het kabinet Rutte-Verhagen. Het kabinet heeft in oktober 2010 voor 18 miljard euro aan lastenverzwaringen en bezuinigingen voorgenomen om het tekort in 2015 terug te dringen naar 0,9 procent BBP. Op dit moment moeten we echter constateren dat het terugdringen van het tekort nog niet succesvol is geweest en dat begrotingsevenwicht in 2015 nog lang niet in zicht is.
Figuur 3: EMU-saldo en EMU-schuld bij ongewijzigd beleid 2010-2050
Bron: CPB, vergrijzing verdeeld; toekomst van de Nederlandse overheidsfinanciën, 2010
Van uitstel komt…
Om de overheidsfinanciën weer op een ‘houdbaar’ pad te brengen, zijn hervormingen nodig. Hervormingen die zorgen dat er meer mensen aan het werk zijn en blijven, hervormingen die de woningmarkt van het slot halen en hervormingen die de betaalbaarheid van de gezondheidszorg ook in de toekomst garanderen. Alleen door deze hervormingen kunnen we de staatskas gezond maken en de economie weer in een groeistand zetten.
Al sinds het kabinet Balkenende-Bos zijn de noodzakelijke economische hervormingen in Nederland uitgesteld. Dit geldt voor de verhoging van de pensioenleeftijd, de aanpak van de woningmarkt (koop én huur), de betaalbaarheid van de gezondheidszorg en het beter laten werken van de arbeidsmarkt (ontslagrecht en WW in combinatie met betere arbeidsmarkt voor ouderen). Helaas heeft ook het ‘Orde op Zaken-kabinet’ van Rutte en Verhagen niet de kans benut om echt door te pakken. Onder invloed van de gedoogpartner zijn al de belangrijke hervormingen in de ijskast blijven staan.
Geen lastenverzwaring
Op al deze onderwerpen heeft de PvdA nog geen urgentie getoond. De pensioenleeftijd hoeft van de PvdA pas in 2020 omhoog, aan het ontslagrecht en de WW mag niet worden getornd, in de zorg is concurrentie sinds kort taboe en de PvdA is tegen liberalisering van de huurmarkt. Alleen op de hypotheekrenteaftrek wil de PvdA snel bewegen. Maar probleem hier is dat de PvdA de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek vooral wil gebruiken als lastenverzwaring. En juist lastenverzwaringen zijn geen goed middel als we in de toekomst meer mensen meer en langer willen laten werken.
Het zou een verantwoordelijke partij als de PvdA sieren als ze helder zouden kunnen aangeven 1) dat ze de urgentie zien om de overheidsfinanciën weer onder controle te brengen en 2) hoe ze er voor gaan zorgen dat dit ook daadwerkelijk gebeurt. Hopelijk geven de heren Samsom en Plasterk blijk van urgentie en wachten ze niet tot 2020 met het nemen van maatregelen. Daarom mijn oproep aan beide heren om vast te houden aan het snel gezond maken van de Nederlandse overheidsfinanciën en lastige keuzes niet voor zich uit te blijven schuiven.
Wouter Koolmees is financieel woordvoerder D66.
11 reacties op “Wouter Koolmees: “PvdA, schuif niet voor je uit, maar hervorm””
Sorry, het reactieformulier is momenteel gesloten.
Wat een neoliberaal verhaal weer. Gáááp!!!
Harde feiten en de contatering dat onze heren en dames politici hierover zelfs durven oneens te zijn …
Over 1 aspect heb ik wel vragen:
- wat zijn ‘vergrijzingsgerelateerde uitgaven’? Ouderen met een prive pensioen spekken de staatskas toch?
- de heren en dames politici zullen eens ook evrgrijzen, wat zouden ze willen dat de generatie na hun met hun pensioen doet?
Sterke riposte van Maciste, vooral dat eerste punt!
@Jan
Zorguitgaven nemen exponentieel toe met leeftijd. Vergrijzing tikt dus dubbel zo hard aan: het aantal mensen dat gebruik maakt van zorg (en AOW) neemt toe, en de zorgkosten per persoon ook. Daarnaast neemt het aantal mensen dat zeer oud wordt en zeer hoge kosten maakt (bv verpleging) ook nog eens toe. Eigenlijk tikt het dus driedubbel aan.
Zelfs als alle ouderen voldoende belasting zouden betalen om in hun extra kosten te voorzien (wat niet het geval is), zit je met het probleem dat een steeds groter deel van de werknemers in de zorg moet werken. Een steeds kleinere groep werknemers in de overige sectoren moet de overheidsuitgaven aan de verzorgers ophoesten (de wet van Baumol). Vandaar dat hervormingen nu zo broodnodig zijn.
Tenzij je natuurlijk in een sprookjeswereld leeft zoals Maciste, waarin je neoliberale heksen in de oven kunt duwen en hun goud kunt verdelen onder de armen.
@ome ger
Jou uitgangspunt dat de kosten van verzorging exponentieel toenemen met de leeftijd is niet bewezen.
Integendeel is wel bewezen dat de kosten aan het eind van het leven gelijk blijven aan vroeger als je in acht neemt dat de gezondheidskosten van de andere categorieen mensen ook stijgt doordat er nu eenmaal meerdere duurdere behandelingen komen.
Het sloganesk overnemen van beweringen die niet op cijfers gebaseerd zijn, of niet in hun nuance bestudeerd zijn is gevaarlijk.
Het voeren van een debat en degene waar je het niet mee eens bent omschrijven als levende in een sprookjeswereld is ook al denigrerend.
Ben je misschien de paus?
Ik ben het er mee eens dat de gezondheidszorg moet hervormd worden, evenals de huizenmarkt en de arbeidsmarkt en de financiele markt. Ik mag hopen dat dat gebeurt met iets meer inzicht in de werkelijkheid.
Een opsomming van gezondheidszorgkosten die niet gerelateerd zijn aan het ouder worden van de maatschappij:
- toenemend aantal langdurige ivf behandelingen
- kosten van verkeersongevallen (inclusief wao als gevolg van en ziekteverzuim). Deze kosten horen bij de autoverzeekering en nu draait de maatschappij er voor op
- idem dito voor alle onnodig gevaarlijke activiteiten als daar zijn: vuurwerk, schaatsen, risicosporten.
- de dure managementlagen in de gezondheidszorg alsmede de overtalrijke adviesbureautjes
- Het surplus aan ambtenaren i.v.m. gezondheidszorg
- De inspectie, die wel inspecteerd, maar blijkt niet te handhaven (enorme gevolg kosten).
- De dure apothekers en sommige specialisten
- De farmaceutische industrie
- de bouwwereld (bekend om zijn inefficiente, corrupte werkwijze) die onze gezondheidsinstellingen bouwt.
Het lijstje is zeker niet fa, maar de tekorten aanrekenen aan de ouderen alleen, lijkt mij niet erg voor de hand liggend, ook in verband met het gewenste zorgniveau van de generatie die daar achter komt.
Ten slo9tte: Er zijn ook mensen die oud worden, helemaal zonder gezondheidszorg!
Het is jammer dat D’66 ondanks de terechte nadruk op hervormingen grotendeels blijft steken in het mantra: “bezuinigen is goed, nog meer bezuinigen is beter”. Wat dat betreft ironisch dat juist vandaag het CPB nogmaals waarschuwt tegen extra bezuinigingen. Daarin staat het niet alleen: ook de Europese Commissie en zelfs Standard & Poors maakten dit punt al eerder. Teveel bezuinigen werkt averechts en kan zelfs onze AAA-rating om zeep helpen als het betekent dat we nog een keer onze financiële sector moeten redden.
Daarbij weet Wouter Koolmees vast heel goed dat de Nederlandse staat miljardenmeevallers kan inboeken dankzij de historisch lage rente op Nederlandse obligaties. Waar komt dus zijn claim vandaan dat we per jaar 4 miljard euro aan extra rentebetalingen kwijt zijn, o.a. vanwege steun aan de financiële sector? Dat laatste kost ons aan extra rente ‘slechts’ EUR 1,3 miljard per jaar, terwijl het de Staat vorig jaar zo’n EUR 2,6 miljard opleverde aan dividend, rente enz. Zie dit stuk (pdf) van Financiën. Al met al kost de crisis geen EUR 4 miljard per jaar extra, maar EUR 0,3 miljard (zie dit bericht ).
Wel vind ik het interessant om te weten waarom Wouter Koolmees zich geroepen voelt om bij herhaling zijn zorgen te uiten over de PvdA. Is D’66 bang om stemmen te verliezen als de PvdA wat meer naar het midden schuift, of vreest het juist dat het niet meer samen kan optrekken met de PvdA als deze meer richting SP beweegt?
Hervormingen en bezuinigingen, woningmarkt en gezondheidszorg. Maar de aldaar te nemen maatregelen leiden toch ook tot een lastenverzwaring in de zin van minder euro’s in de portemonnee om te besteden in de kwakkelende Nederlandse economie? Op die onderwerpen is het toch precies het zelfde als met de hypotheekrenteaftrek? Of het levert een bezuiniging op en dus een lastenverzwaring of het is geen bezuiniging en dus ook geen lastenverzwaring maar dan draagt het ook niets bij aan het terugdringen van het overheidstekort? En waar komt het vertrouwen vandaan dat het beperken van de rechten van werknemers zal leiden tot een beter werkende arbeidsmarkt? Ja beter werkend voor de werkgevers maar ook voor de werknemers? Ondernemingen zijn niet gericht op het creëren van banen maar het generen van meer winst. Bij-effect kan een toename in het aantal arbeidsplaatsen zijn maar dat is lang niet altijd het geval, zeker niet in tijden van economische crisis. En wat is de waarde van een ‘echte’ baan met een rechtspositie die vergelijkbaar is met die van een uitzendkracht? Langer doorwerken wat uiteindelijk geen werken blijkt maar een werkeloosheidsuitkering en vervolgens bijstand? Waar komt dat onwrikbare geloof vandaan dat lastenverlichting en deregulering van de arbeidsmarkt als vanzelf tot allerlei mooie dingen zal leiden voor de werkende (althans daartoe bereid zijnde) Nederlander?
@ Tourette
Je uitgangspunt dat hervormingen en bezuinigingen ook lastenverzwaringen zijn is juist. Waar het om gaat is het netto effect op de economie.
Voorbeeld: Als je zou zeggen: we maximeren de hypotheekrenteaftrek tot hypotheken van maximaal € 400.000,- Dan betekent het dat een aantal mensen (Die vanwege hun hypotheekschuld wel een hoog inkomen moeten hebben) minder inkomen hebben.
Maar gaan ze ook minder uitgeven? Dat is bij dergelijke inkomens niet vanzelfsprekend. Gaan ze verhuizen naar een land mket hogere hypotheekrenteaftrek? (welk land zal dat zijn ?)
Dit voorbeeld om te laten zien dat de werkelijkheid niet in dergelijke kort-door-de-bocht redeneringen kunnen worden gevangen.
Ook noem ji8j het hervormen van de arbeidsmarkt het beperken van rechten van de werknemers. Ik versta onder hervormen iets anders. Hervormen is kijken wat in de toekomst het beste werkt en waarmee we dan evrder aan de slag kunnen. Vooral waarmee het evenwicht tussen partijen weer hersteld wordt.
Waardoor mensen vertrouwen krijgen in de regels en de overheid (zinvolle regelgeveing dus). Tja enig positief denken is daar natuurlijk wel voor nodig.
Als je perse alleen negatief wil zijn moet dat ook kunnen, alhoewel je het dan binnen D66 wel eenzaam zal krijgen.
@Jan
“Jou uitgangspunt dat de kosten van verzorging exponentieel toenemen met de leeftijd is niet bewezen.”
Oh jawel: http://www.rivm.nl/vtv/object_binary/o3153.gif
Let wel, daar zit nog niet eens het effect in verwerkt van het toenemend aantal ouderen in de bevolking, voor de overheidsuitgaven is het effect nog sterker.
“Integendeel is wel bewezen dat de kosten aan het eind van het leven gelijk blijven aan vroeger als je in acht neemt dat de gezondheidskosten van de andere categorieen mensen ook stijgt doordat er nu eenmaal meerdere duurdere behandelingen komen.”
Wat staat hier nu? De gemiddelde zorgkosten per persoon nemen over alle leeftijdscategorieën toe en daarmee is het probleem opgelost? Dat klopt niet, maar als het wel zou kloppen dan verergert het probleem van hogere zorguitgaven juist.
“Het sloganesk overnemen van beweringen die niet op cijfers gebaseerd zijn, of niet in hun nuance bestudeerd zijn is gevaarlijk.”
Zoals het gejammer over neoliberalisme van Maciste nav met feiten onderbouwd stuk van Wouter Koolmees? Of jouw geraaskal?
Gast, laat die badinerende toon in mijn richting aub achterwege, je weet zelf niet waarover je hebt. Clown.
En @wouter
Laat dat VVD-D’66-GL kabinet maar snel komen, aangevuld met een partij die wel wil hervormen. Nederland op de schop!
@ome ger:
Gelukkig hoeven we je niet serieus te nemen als je zo’n toon aanslaat: je wil duidelijk geen discussie, maar een scheldpartij, da’s weer heel iets anders dan een badinerende toon.