Koppensnellers onderzoeken
Veldwerk is de belangrijkste onderzoeksmethode van de antropologie. Bij antropologie denken veel mensen aan het onderzoeken van verre stammen, bijvoorbeeld in Papoea-Nieuw-Guinea. De oude antropoloog reisde af naar een vreemd gebied. Hij ontmoette daar stammen die anders leefden dan hij, die misschien zelfs aan verwerpelijke praktijken als koppensnellen deden. Tegenwoordig wordt er ook dichtbij huis antropologie bedreven, bijvoorbeeld door De Koning. Voor zijn proefschrift onderzocht hij Marokkaanse jongeren in Gouda. Nu richt hij zich op salafisten in Nederland.

Antropologisch veldwerk is gericht op het begrijpen van een cultuur die anders is dan de jouwe. Deze methode verwijst naar onderzoek waarin gedrag wordt bestudeerd op kleine schaal in een alledaagse setting, en waarbij data wordt verzameld door observatie en/of informele gesprekken. De methode kenmerkt zich door onderdompeling én afstand.

Onderdompeling
Om een cultuur te begrijpen, is het noodzakelijk dat je je langdurig in die cultuur onderdompelt. Je dient de taal te leren (dat kan bijvoorbeeld ook straattaal zijn) en de mensen die je onderzoekt moeten je gaan vertrouwen. Hoe meer tijd je doorbrengt ‘in het veld’, hoe rijker je data en hoe dieper je contextueel begrip. De antropoloog wisselt tussen meer observeren en meer participeren. Veldwerk kan niet met een verborgen camera: de onderzoeker is echt aanwezig.

De Koning deed op het feestje aan participerende observatie. Uiteraard zijn er ethische grenzen aan veldwerk. Wanneer de wet gebroken wordt, of plannen gemaakt worden die te breken, komt de antropoloog in een lastige positie (denk aan onderzoek naar cocaïnedealers of vrouwenhandelaars). In het geval De Koning is hiervan echter geen sprake. Je kunt het niet eens zijn met dat feestje, maar De Konings aanwezigheid zelf gaat geen ethische grens over.

Afstand
Na langdurig in het veld te zijn geweest, keert de onderzoeker figuurlijk terug naar de universiteit. Hij neemt dan afstand van de mensen en de cultuur die hij onderzocht, zodat hij kritisch de verzamelde data kan gaan analyseren. Afstand houden is belangrijk. De onderzoeker loopt namelijk het risico zich zo te gaan identificeren met de cultuur die hij onderzoekt, dat hij volledig participant wordt. Going native wordt dat genoemd.

Aangezien het onderzoek van De Koning nog niet af is, is het lastig uitspraken te doen over zijn afstand op dit moment tot zijn onderzoeksobject. De methode vraagt dit immers nog niet van hem. We kunnen echter wel beoordelen hoe De Koning dit eerder heeft gedaan. In zijn proefschrift besteedt hij uitgebreid aandacht aan de wisselende rollen die hij als onderzoeker in nam. Hij bespreekt hoe hij zich positioneerde en hoe zijn informanten hem zagen als Hollandse man die niet anti-Islam was. In zijn analyse is De Koning scherp en kritisch. Niets wijst er nu op dat hij in zijn analyse van salafisme in Nederland dat anders gaat doen.

Maatschappelijke rol
Martijn de Koning maakt het zichzelf lastig door aanwezig te zijn in de blogosfeer waar hij de discussie aangaat met zijn critici. Maatschappelijke verspreiding van wetenschappelijke kennis is een taak van academici, die de meeste echter niet vervullen (het aantal twitterende sociaalwetenschappers is dramatisch laag). De Koning doet dat wel (hij blogt en twittert) en dat is lovenswaardig.

Het voortijdig uitlekken van het Van Gogh-feest (voortijdig want het onderzoek van De Koning is nog niet afgerond) is methodologisch onhandig, zoals hij zelf ook stelt. Wetenschappelijk valt De Koning echter niets te verwijten. Martijn de Koning is een antropoloog, geen journalist. Dat hij toegang heeft weten te krijgen tot dit feest, is bijzonder en – voor mij als collega – jaloersmakend. Ik zie dan ook uit naar de resultaten van dit onderzoek dat zeker interessante en belangwekkende inzichten zal opleveren over fundamentalistische Moslims in Nederland.

Linda Duits is gespecialiseerd in kwalitatieve onderzoeksmethoden en eigenaar van Diep Onderzoek.

Vriend, eminent christen en toegewijde exegeet, ik zal maar meteen met de deur in huis vallen: ik word een beetje moe van het atheïsme, de levensovertuiging waartoe ik veroordeeld lijk. Elke ochtend sta ik op voor een wereld geboren uit toeval en chaos, waarin dingen gebeuren die niet rechtvaardig zijn maar toch gebeuren omdat het nou eenmaal kan. Ik zoek al tijden naar een mooi verhaal, een constructie die ik op kan leggen aan de wereld waardoor zij zinvol en rechtvaardig lijkt, maar mijn verstand laat het niet toe. Misschien uit verveling, misschien uit masochisme, heb ik de Bijbel maar weer eens opgepakt. De keurige Statenvertaling natuurlijk, niet dat nieuwere, populaire gedrocht.

Ik wil geloven, beste geleerde, maar het lukt me niet. Al na enkele zinnen Bijbeltekst word ik opstandig en krijg ik de behoefte het boek der boeken in een hoek te smijten. Nu, ik wil mijn bezwaren graag aan u voorleggen, maar omdat het er zoveel zijn lijkt het mij het beste ze per thema te behandelen. In deze brief zal ik me beperken tot de inhoud en, om ook onze Joodse vrienden een plezier te doen, richt ik me op het Oude Testament.

Alles moet kapot 
Of de verhalen in het Oude Testament nu geïnspireerd zijn door de Heilige Geest of niet, dat is onderwerp voor een latere discussie, maar mijn hemel, wat zijn ze wreed. De God die u aanbidt en als uw redding ziet houdt van moorden, is het niet? Of het nu ouderen, kinderen, mannen of vrouwen, maagden of ongeboren vruchten zijn, er is nogal veel dat kapot moet. God schiep de aarde en de mens, maar in Genesis 6:7 heeft deze schepper alweer spijt. Hij besluit mens en dier te verdelgen. Geeft hij daarmee niet toe dat hij gefaald heeft met zijn schepping? Het doet me denken aan een kind dat ontevreden is over zijn tekening en deze uit woede weer verscheurd. God is dan wel weer blij met Noach, maar alle andere levende wezens moeten dood. Deze barmhartige almacht besluit ze te laten lijden: verdrinken mogen ze, zijn ongehoorzame kinderen. Een tijdje later verwoest deze God Sodom en Gomorra in ‘een regen van zwavel en vuur’.  Nu lijkt me die dood ook niet al te prettig. En waarom? Als God de mens naar zijn evenbeeld heeft geschapen, kan hij die mens toch niet verwijten dat hij slecht is? Het is immers God die ze zo heeft gemaakt, met al hun zogenaamd slechte eigenschappen en aandriften. Mensen die niet luisteren naar priesters moeten dood (Deuteronomium 17:12), ongelovigen moeten dood (Kronieken 15:12). In Leviticus wordt opgeroepen homoseksuelen te doden. In Numeri 21:6 zendt God vurige, bijtende slangen die veel inwoners van Israël doden. In hetzelfde boek gebiedt God alle mannelijke Midianieten te doden. In Jeremia, misschien wel een van de wreedste boeken, dwingt God de mens zijn kinderen op te eten.

Knielen
Er zijn voorbeelden te over. God moordt, slaat kapot, verbrandt, vernietigt, verplettert en verdelgt of roept mensen op dit te doen. Vaak uit wraak omdat ze niet naar hem luisteren, of simpelweg omdat het ‘moet.’ Waarom wil God zoveel aandacht en toewijding? Zou zo’n opperwezen zich daadwerkelijk druk maken om de lullige, futiele uitspattingen van de mens? Beste Theo, is dit de liefdevolle God die u en uw broeders en zusters in het geloof aanbidden? Het lijkt me een flinke morele kluif zijn woordelijke overlevering als heilig te bestempelen, en alle hoop te vestigen op deze genadeloos straffende almacht. Als u knielt voor uw HEERE, wat denkt u dan? Is de moraal die uw God gebiedt, ook de uwe?

Brieven aan een theoloog is een doorlopende correspondentie tussen atheïst 2.0 Joep Smaling en Protestants theoloog 2.0 Theo Zijderveld.

De symptomen voor Urk’s ziekte waren, en zijn, talrijk. Het dorp is letterlijk failliet, de gemeente staat onder curatele van de provincie, en serieus bestuur is nauwelijks mogelijk door het grote aantal theocraten die Urk liever zien als God’s vruchtbare akker dan als welvarende gemeente. Fraude met schol en schar is echter een van de weinige doornen in het oog van de rechtvaardige maar wraakzuchtige God. SGP’ers overschrijden zonder enige wroeging hun visquota, ontvangen op zondag twee keer de zegen van de dominee en houden met medeweten van God en zijn Heerschare jarenlang wethouderszetels bezet. Dat zo’n gemeente dan failliet gaat is geen verrassing. Het is alleen jammer dat de theocraten in de gemeenteraad niet inzien dat God Urk in zo’n straft voor haar dwalingen zoals het ooit Sodom en Gomorra strafte voor haar bandeloosheid.

Cokejeugd
Sowieso, bandeloosheid op Urk. De Urker-jeugd doet niets anders dan coke snuiven. Dat hoort bij het arbeidsethos: door de week keihard werken op zee, in het weekend harddrugs gebruiken. De kerk kan niets beginnen en ontkent dat de jeugd kapotgaat, de gemeente wijst elk rapport dat korte metten maakt met de verwoestende jeugdcultuur op Urk naar de prullenbak. Dezelfde ChristenUnie-wethouder die ooit serieus gemeentebeleid wilde maken van ‘geen seks meer voor het huwelijk’ schoffeerde onlangs nog een onderzoekster, die notabene door de Urker-gemeenteraad zelf was aangewezen, door te stellen dat haar, voor de hand liggende, negatieve conclusies over de Urker jeugd niet acceptabel waren ‘omdat de toon van het rapport niet netjes genoeg’ was. Tsja, wat je niet ziet bestaat immers niet. Zelfs Adam wist dat al toen hij zich in de tuin van Eden lafjes achter een bosje probeerde te verbergen voor God (die overigens op dat moment net zo almachtig bleek te zijn als een bijziende kip maar dat terzijde).

Stephen King
Maar misschien is het kwaad zoals dat zich nu op Urk manifesteert nog vele malen erger dan we hier kunnen beschrijven. Het kwaad op het voormalige eiland zit dieper dan wij stervelingen kunnen bevatten. Het kwaad is eeuwenoud en metafysisch, heeft een plek in de Urker ziel, vormt het bestaan van de hele gemeenschap. Het kwaad in Urk doet denken aan een van de dorpjes uit een Stephen King-roman: Castle Rock, Derry. Een slaapdorpje ergens diep in Maine, waar de godsvruchtige bewoners hun tuintjes omheinen met witte hekken en de Amerikaanse droom vooral aan de oppervlakte zichtbaar is.

In King’s bestseller It (in het Nederlands verschenen als Het) huist het kwaad in het dorp Derry. Diverse kinderen verdwijnen of worden half opgevreten aangetroffen, ogenschijnlijk zonder enige aanleiding. De dader, een vraatzuchtige psychopaat met haaientanden in clownskostuum, blijkt echter niet van deze wereld. De clown is slechts het beeld waarmee het pure kwaad zich in Derry manifesteert, en dat kwaad huist al in (en onder) Derry sinds het begin van de mensheid. Het is verweven met Derry. Het dorp, de inwoners, hun ziel, hun bestaan en het kwaad zijn één. Zij voeden elkaar, houden elkaar in leven en zijn in wezen onafscheidelijk.

Op geraffineerde wijze beschrijft King hoe de inwoners van het keurige dorpje stuk voor stuk deel uitmaken van het kwaad, als takken aan een boom en twijgjes aan de tak, juist doordat ze zich als typische dorpelingen normatief gedragen. Ogenschijnlijk maken zij zich evenveel zorgen om de verschrikkelijk gebeurtenissen in hun dorp, maar tegelijkertijd kijken ze wel weg als het kwaad bij hun buren aanklopt om zich te voeden met angst en dood. Stuk voor stuk laat King de inwoners zeggen: ‘Zolang het maar niet in mijn achtertuin gebeurt, vind ik het best. Wij houden de boel hier graag netjes. Wat er bij mijn buren plaats vindt weet ik niet dus het bestaat ook niet. Er is hier niets aan de hand’. Derry wil het keurige, nette, dorp zijn met de ultieme burger als inwoner. Alles wat in Derry onder het tapijt verdwijnt, manifesteert zich echter tot het boosaardige monster dat de kinderen, de verbeelding van onschuld bij uitstek, met huid en haar opvreet.

Gelijkenissen
King zal zijn vingers waarschijnlijk aflikken bij de gebeurtenissen op Urk. Urk en Derry lijken als twee druppels water op elkaar. Dezelfde bekrompenheid, dezelfde godsvrezende maar hypocriete burgers die liever wegkijken dan optreden als hun jeugd afglijdt en hun woonplaats in verval raakt. Dezelfde macht van dominees en corrupte gemeenteregenten. En dezelfde manifestatie van het kwade: de jongen die zijn vriendje met een honkbalknuppel doodsloeg is slechts de meest logische verbeelding van dat wat we in zijn puurheid als mens niet kunnen aanschouwen. Het is het levende bewijs van iets dat altijd is geweest en zich voedt met de angst en schaamte van de bewoners in een kleine, hechte, goedgelovige gemeenschap.

There’s something rotten on Urk. Er sluimert iets kwaads onder het eiland. Het bestaat, leeft, en manifesteert zich. Dit is nog maar het begin: Stephen King zou het niet beter kunnen verzinnen.